Het WK Voetbal 2010 in Zuid-Afrika zal in de sportgeschiedenis beschreven worden als het wereldkampioenschap dat voor televisiekijkers ongenietbaar was wegens het lawaai van de vuvuzela's. Een vuvuzela is een plastieken toeter met één toon die veel te veel lawaai maakt: wie zich langer dan 20 minuten blootstelt aan het gezoem van vuvuzela's loopt zelfs gehoorschade op, zoals de Universiteit van Pretoria en de University of Florida vastgesteld hebben (de link vind je onderaan dit artikel). Vooral bij de wedstrijden van Bafana Bafana (Zuid-Afrika), van Nigeria en van Ghana is het lawaai onuitstaanbaar: één vuvuzela in een voetbalstadion is geen probleem, honderd vuvuzela's vormen een luidruchtig orkest en tienduizend vuvuzela's zijn een bedreiging voor de volksgezondheid. Toch is de FIFA niet gezwicht voor de smeekbedes van zowel trainers als spelers zoals Wayne Rooney en Cristiano Ronaldo om de vuvuzela te bannen. Maar nu gastland Zuid-Afrika uitgeschakeld is, komt de ban er misschien toch. Een vuvuzela verbod zal ongetwijfeld de kijkcijfers verhogen, want televisiestations moeten ook de live sfeer uit de voetbalstadions uitschakelen als ze het irritante gezoem van de vuvuzela willen mijden.

De vuvuzela is "Proudly South African", zeggen de voorstanders: "het is ons erfgoed". Klopt niet, want Masincedane Sports Company, de firma uit Kaapstad die de vuvuzela commercialiseert, laat de goedkoopste vuvuzela's maken in China: straatprijs in Zuid-Afrika is 20 Rand (2,15 Euro) voor het simpelste ding en 60 tot 100 Rand (6,45 Euro tot 15 Euro) voor een meer gesofisticeerde (...) versie. De 37-jarige Neil van Schalkwyk, een kleurling van Kaapstad die mede-eigenaar is van Masincedane Sport Company, heeft zijn verhaal sedert het begin van de wereldbeker al tientallen keren verteld: Neil Van Schalkwyk is een voetbalfan die na het beëindigen van zijn opleiding als werktuigkundige gefascineerd was door de tinnen hoorns waarmee sommige voetbalsupporters naar de stadions gingen. Hij ontwierp een plastieken model, en toen hij dat bij het Zuid-Afrikaans patentenbureau wilde registreren, werd dat geweigerd: "een hoorn is een hoorn", zei men. De vuvuzela's die hij nu met Masincedane op de markt brengt zijn uiteraard wel gepatenteerd wegens het mondstuk dat Van Schalkwyk ontwikkeld heeft.

De Vlaamse krant Het Nieuwsblad publiceerde op 16 juni 2010 een interview met Freddie ‘Saddam' Maake, de zelfverklaarde uitvinder van de vuvuzela. ‘Saddam', een 55-jarige Zuid-Afrikaan uit Tembisa (een zwart township nabij Johannesburg) bleef nogal vaag over zijn uitvinding: hij zei enkel dat hij veel te weinig aan zijn uitvinding heeft verdiend. "2.500 Rand (270 Euro) heeft Van Schalkwyk aan mij betaald, en nu verdient hij er miljoenen mee", aldus een ontgoochelde Maake. Hij toonde wel fier "het eerste exemplaar van de vuvuzela": een korte versie, van 1965. Freddie ‘Saddam' Maake wilde in 1992 zijn vuvuzela in buurland Zimbabwe commercialiseren, maar hij geraakte niet verder dan de luchthaven van Johannesburg, zegt hij: zijn vuvuzela werd er als een wapen beschouwd (quote van Maake). Toch geeft ‘Saddam' het niet op, en hij heeft net een cd uitgebracht met vuvuzela-muziek (Vuvuzela Saddam Maake, Volume II).

Het principe van de vuvuzela is ook goed ingeburgerd in de safariwereld. Toeristen maken er tijdens hun Zuid-Afrika reizen vooral kennis mee tijdens hun safari, en dan vooral in de privé-wildparken in en rond het Krugerpark. Het geluid van een koedoe-hoorn is daar immers de manier waarop toeristen verwittigd worden voor bv. lunch of avondmaal, of voor het vertrek van de safari per open jeep. Het geluid van die koedoehoorn doet denken aan dat van de vuvuzela, alleen wordt er in de lodges maar gedurende enkele seconden op geblazen, en niet gedurende twee keer 45 minuten. De koedoe (kudu) is de tweede grootste antilopesoort van Zuid-Afrika, na de eland. Maar de koedoe (kudu) is een dier dat in bijna alle Zuid-Afrikaanse wildparken - en ook in veel natuurreservaten van Zuid-Afrika - heel veel voorkomt, en daarom is kuduhoorn zowat overal in Zuid-Afrika beschikbaar.

Maar terzake nu: niet Neil van Schalkwyk (Masincedane Sport Company) is de échte uitvinder van de vuvuzela. En ook de 55-jarige Freddie ‘Saddam' Maake uit Tembisa heeft de vuvuzela niet uitgevonden. De vuvuzela is wel degelijk Zuid-Afrikaans erfgoed, maar dat was tot kort niet bekend. Het is namelijk de Nazareth Baptist Church, een Zuid-Afrikaanse kerkgemeenschap uit de provincie KwaZulu-Natal die de vuvuzela ontwikkeld heeft rond 1910. De oprichter van de Nazareth Baptist Church, profeet Isaiah Shembe, gebruikte aanvankelijk een suikerrieten stengel om zijn gelovigen op te roepen tot gebed. Stilaan werd die verbeterd tot het een ver-dragende klank werd. Vuvuzela-man Neil van Schalkwyk heeft deze week toegegeven dat hij niet de uitvinder is. Hij heeft met de Shembe kerk een minnelijke schikking getroffen. De Shembe kerk had een rechtszaak ingespannen en de rechten op de vuvuzela opgeëist, maar beide partijen hebben dus een akkoord bereikt voor een rechter uitspraak moest doen. Details werden niet bekendgemaakt, maar de Shembe kerk zal ongetwijfeld vanwege Masincedane Sport Company een financiële vergoeding krijgen per vuvuzela.

De link van vuvuzela naar voetbal kwam pas veel later, via supporters van AmaZulu, een voetbalploeg uit Durban (provincie KwaZulu-Natal) die al jaren in de Zuid-Afrikaanse Premier League speelt. Zo'n 30 jaar geleden hebben supporters van AmaZulu de rieten vuvuzela's van de Shembe kerk geverfd en gebruikt om hun voetbalploeg aan te moedigen. Ook andere Zuid-Afrikaanse voetbalclubs volgden dat voorbeeld: als eerste de Kaizer Chiefs uit Soweto - de club waarvoor Freddie ‘Saddam' Maake (zie boven) supportert. Hij was misschien één van de eerste supporters van Kaizer Chiefs die een vuvuzela had, maar hij was niet de uitvinder. Vanaf 2001 maakte Neil van Schalkwyk met zijn Masincedane Sport Company (zie boven) de plastieken versie op industriële schaal, en als geregistreerd product.

Wat is nu de Nazareth Baptist Church en wie is Isaiah Shembe? Isaiah Mdliwamafa Shembe (1869-1935) is een Zulu die geboren is in Ntabamhlophe nabij Estcourt, een stad in de Natal Midlands, op zo'n 175 km ten noordwesten van Durban. In juli 1906 werd hij gedoopt (‘baptized') en in 1911 stichtte hij de iBandla lamaNazaretha: zoeloe voor Nazareth Baptist Church. Isaiah Shembe, die volgens de toenmalige godsdienstige overtuiging een profeet was, respecteerde zowel het christelijk geloof als de Zulu-traditie. Zijn woonplaats werd de "holy city of Ekuphakameni", en vandaar organiseerde hij een jaarlijkse bedevaartstocht naar de heilige berg van Nhlangakazi. Profeet Isaiah Shembe was een groot verteller, een gedachtenlezer, hij schreef hymnes en hij gaf de traditionele Zulu dansen een plaats binnen het christelijk geloof. Da zorgde ervoor dat Isaiah Shembe heel wat geloofstegenstanders had. Vandaag telt de amaNazaretha nog zo'n miljoen volgelingen in Zuidelijk Afrika. Huidig kerkleider (zie verder) is Mbusi Vimbeni Shembe (70j), achterkleinkind van stichter Isayah Shembe. Tijdens de eerste zondag van januari maakt de gelovigen een bedevaart naar de heilige berg van Nhlangakazi, nabij Inanda. Voor veel gelovigen is dat een jaarlijkse bedevaart van 80 km in de brandende zon, en de vuvuzela werd dan gebruikt om het ritme van de zoeloe-muziek en de zoeloe-dansen te ondersteunen.

Op 28 maart 2011 is kerkleider Mbusi Vimbeni Shembe overleden, zoals je in dit artikel van The Sowetan kan lezen.

Over de betekenis van vuvuzela tenslotte kunnen we kort zijn: de meningen zijn verdeeld. Het is in elk geval een Zoeloewoord, maar omdat samengestelde woorden in Zoeloe vaak meerdere betekenissen hebben, kan het zowel "plaats van veel lawaai", "feestvieren met lawaai" of nog "aanzwellend lawaai" mogelijk. De township-term "vuvuzela" betekent ook "douche", maar dat taalgebruik is een gevolg, niet de bron: een omgekeerde vuvuzela ziet er ongeveer uit zoals een simpele douche.

• Meer informatie over de Nazareth Baptist Church (blogspot)
• Meer informatie over de stichter, Isaiah Shembe
• Masincedane Sport Company, fabrikant van de vuvuzela - vuvuzela.com
• "Vuvuzela's zijn slecht voor de gezondheid" - ons nieuwsbericht van 29 mei 2010
• Zwarte Zuid-Afrikaanse journalist roept op tot ban van de vuvuzela
• blogspot Ban the vuvuzela

23 juni 2010 - www.infozuidafrika.be - www.infozuidafrika.nl